ARKEOLOGIA

Arkeologia saila talde egonkor batez osatuta dago, eta hainbat lizentziatu eta doktoreekin batera maila ertaineko teknikariak, landa eta laborategietako laguntzaileak ari izaten dira lanean, batez ere hiri jardueretan espezializaturik. Ikerketak Baskoniako Aro Iluna argitzea du helburu; erromatarren azken eraginen eta Behe Erdi Aroaren ernaltze bizia gertatu arte luzatzen den aldi hertsi hori argitzea du helburu. Aldi honetako informaziorik ez dago eta ez dago espazio hau okupatzen zuten biztanleei buruzko albisterik ere.

Lanen plangintzan bi abiapuntu kontuan hartu dira. Aldi honen aurretik erromatarrak izan zirelako errealitatea, eta Erdi Aroko hiribilduak fundatzeko prozesua, hauxe baita lurraldearen egungo antolamenduaren erantzule nagusia. Fenomeno bien artean Aro Iluna deitutakoa kokatzen da, eta erromatarren garaiarekin edo Erdi Aroarekin lotzeko zubiak eta erreferentziak eskaintzen ditu. Hurbiltze saio honetan ezin ahantz daitezke beste jarduera esparru batzuk, esate baterako, ikerketa arkeometalurgikoak eta artzaintza jarduerari emandakoak.
Azken horien eskutik lotu ahal izan dira abiapuntua Brontze Aroan duten eta jarraipena Burdin Aroan, erromatarren garaian, mende ilunetan eta Erdi Aroan duten aztarna arkeologikoak, gure garaira arte iritsi direnak

HIRI INGURUA

Alegia Arrasate-Mondragón Azkoitia Azpeitia Bergara Deba Donostia-San Sebastián Eibar

Elgeta Elgoibar Getaria Hernani Hondarribia Leintz-Gatzaga Mutriku Ordizia Orio

Segura Soraluce Tolosa Usurbil Urretxu Villabona Zestoa Zumaia

Ikerketa arkeologikoak oso lagungarriak izan dira hipotesi batzuk zuzentzeko, esate baterako, hiribilduetako babesak hirien eremuaren perimetroan elkarri atxikiriko etxebizitzen bidez antolatzen zutela diotenak.
Arlo honetan egindako aurreneko jarduera arkeologikoak 1988. urtean bideratu ziren Leintz-Gatzagan eta Arrasaten, hurrenez hurren. Harrez gero, errepikatu egin dira testigantza mota honen aurreko erregistro arkeologikoak, eta egun datu-banku garrantzitsu bat dugu osatuta, tipologia izaerako irizpide batzuk zehazteko eta Gipuzkoako Erdi Aroko hiribilduetako gotorlekuen arkitekturaren babes egituren artean eredu aipagarrienak zehazteko modua eskaintzen diguna


Arrasateko Erdi Aroko harresiko dorrea

Irungo Tadeo Murgia kaleko portu erromatarra

Dudarik gabe Oiassokoa da mende aldaketa honetan eta Gipuzkoako lurraldean izan den gertaera arkeologiko nagusia. Ezer ez zegoen aurkientza batetik hiri bat loratu da, aurreikuspenen arabera 12 eta 15 hektarea bitarteko azalera duena, Kristo ondoko 70 eta 150 urte bitartean jarduera handiko portu handi batez hornitua, Bizkaiko Golkoko trukeei emana; hirigunetik kanpora kokaturiko nekropoli bat hiriko irteera garrantzitsuenetako baten ondoan; Higer lurmuturreko ainguralekua, non ontziek aterpe hartzen zuten ekaitza izaten zenean; zilar ustiategiak ugari diren meatze-gunea eta Txingudiko eskualdea zipriztintzen duten aurkikuntza puntual batzuk: txanponak Behobian, Hendaiako Santa Anan, San Enriken, San Martzialen, era guztietako hondakinak Hondarribiko hirigunean, etab. Berreskuratutako bildumek agerian uzten dute bertako biztanleen bizi-maila, Atlantiko itsasbazterreko erromatarren garaiko hirietako giroarekin guztiz bat zetorrena.

Aurkientza honetan Oiassoko hiriari eta Bizkaiko Golkoan izandako erromatarren garaiko aldiari emandako museo arkeologiko bat proiektatu da. Ekimen hau bere egin du Irungo Udalak eta eraikuntza lanak, 15 hilabeteko exekuzio epe batekin, 2002ko martxoan esleitu dira.

 

 

Getariako egungo herria erromatarren garaiko arrain kontserben instalazio batekin, itsas arrainen haztegi batekin, identifikatu izana, Lapurdiko Getarian I. mende hasieran mota honetako beste instalazio bat fundatu zutela egiaztatu izana eta Oiassoko portuko (Irun) nasetan merkataritza jarduerari loturiko arrantza jarduerak garatzen zirela erakusten duten proba ugari aurkitu izana, oso lagungarria izan da erromatarren garaiko arrainak gazitzeko instalazioen eta bereziki garumaren azterketa globala planteatzeko orduan.

Garuma oso maite zuten arrain-saltsa bat da, erromatarren sukaldaritzan plater gehienetan erabiltzen zuten osagaia. Mendebaldean, Islamen mendeko lurraldeetan eutsi egin zioten elikagai horri, eta XVIII. mendeko sukaldaritza erreferentzien artean aipatzen da; Asiako hego-ekialdean, Indonesia, Kanbodia eta Vietnamen, funtsezko produktu gisa kontsumitzen dute egun. Azken esparru horretatik datu zehatzagoak bildu dira nola prestatzen den jakiteko. Jasotako informazioak produktu hau modu esperimental batean prestatzeko aukera ematen du.

 

Erromatarren garaiko meatzaritzak bere identifikazioa errazten duten ezaugarri komun batzuk aurkezten ditu. Mailuen bidezko lan zehatz batek ematen dio amaiera indusketak berdintzeko lanei. Galeriak gangen bidez eratuta daude, eta horien artean lauak eta kanoi erdikoak bereizten dira. Sekzioak estandarrak dira, 1,80 metro inguruko altuerarekin eta 0,90 metroko zabalerarekin. Metro gutxiren buruan halako hutsarte batzuk tartekatzen dira hormetan; bertan galeriak argiztatzeko olio-lanparak paratzen zituzten, eta plano inklinatuko galeriak zirenean, harmailak lantzen zituzten zoruan. Hamarnaka metroko jauziak dituzten putzuak zirkularrak dira edo lauangeluarrak, gutxi gora-behera 1,10 metroko diametro eta aldeekin. Badira bestelako lan batzuen aztarnak ere, gela txikiak, landutako hozkak, tximiniak eta beste. Formen berezitasun honek aukera eman du Gipuzkoako hainbat lekutan erromatarren garaiko meatzaritzaren testigantzak ezagutzeko, Hernanin, Arrasaten, Oiartzunen (Arditurriko meatze-gunea) eta Irunen; azken bi hiri hauetan aurkitu dira eredurik osoenak.

.....
Arditurri 10 meategiko galeriak. Oiartzun.

Egun ARKEOLAN, Felix Ugarte elkartearekin batera –zorupeko ondarearen azterketari emana–, ikerketa proiektu bat bideratzen ari da Gipuzkoako aspaldiko meatzaritzaren inguruan. Marko honetan erromatarren garaiko beste galeria eredu batzuk aurkitu dira Arditurriko meatze-gunean, Oiartzunen. Proiektu honek ezkutuan dauden galeriak eta horien kanpo aldeko aztarnak eta habitat unitateak aurkitzea, meari ematen zioten tratamenduaren berri izatea eta kronologikoki zehazteko erreferentziak aurkitzea du helburu nagusi.

1997. urtean formalizatu zen Caesar proiektua Europako Batasunaren Raphael deialdiaren markoan. Londresko Museoko, Akitaniako Lurraldeko Arkeologia Zerbitzuko eta ARKEOLAN azterketa zentroko taldeak biltzen ditu, eta hasiera batean Londresko Museoak erromatarren garaiko zeramika sailkatzeko garatutako metodologiaren berri ematea zuen helburu, Harris Matrix System estratigrafia bereizteko aplikaziotik etorririko sailkatzeko ereduaren arabera. Aurreneko lanaldian, Robyn Symonds doktorearen ardurapean, sailkatzeko irizpide jakin batzuk aplikatu ziren –orea, forma eta dekorazioa– Irungo Santiago kaleko erromatarren garaiko portua induskatzeko lanetan aurkitutako 14.000 zeramika zatiak sailkatzeko. Guztira 55 molde ezberdin bereizi ziren, eta ondorengo prozesu baten ostean, xafla mehearen eta osaeraren bidezko azterketa eginda gero, 61 molde bereizi ziren. Metodologia sare berriaren ildo nagusiak zehaztu ondoren, zentroan dauden erromatarren garaiko zeramika bilduma guztiei aplikatu zaie, arkeologia esperimentaleko aldia ere horretara bildurik.

Bizkaiko Golkoa zeramika zatiaren argazki mikroskopikoa

Bitoriano Gandiaga Urbian egindako miaketa lanetan zehar

Urbiako haran txikian laurogei gune arkeologiko aurkitu zituzten 1988 eta 1995 bitartean egindako miaketa kanpainetan zehar; gune horiek denak berretsi egin zituzten katen bidez erregistraturiko aurkikuntzek. Hala eta guztiz ere, unitate arkeologikoen kopurua hainbat aldiz biderkatu daiteke kontuan baditugu arkeologikoki identifikatutako tipologiari erantzuten dioten testigantzak, horietan ez baitira oraindik dagozkien katak bideratu. Edozein kasutan, laurogei gune horiek portzentaje handi bat hartzen dute Gipuzkoako aztarnategi arkeologikoen guztizkoan. Izan ere, karta arkeologikoaren azken bertsioan, harpeak eta megalitoak aztertzen dituzten monografikoekin batera, 462 elementu jasotzen dira guztira; hortaz, Urbiako erregistroek Gipuzkoako lurraldeko ondare arkeologikoaren bostena hartzen dute.

KALPARMUINO: 14 etxola-hondo
ZABALAITZ. 4 etxola-hondo, okupatutako leize bat
ELOLA: 6 etxola-hondo
ERMITA: 2 etxola-hondo
ITURTXULO: 7 tumulu, 7 etxola-hondo
AHAKELA: 7 tumulu, okupatutako leize bat
ZOITOKIETA: 12 etxola-hondo
ARBELAR: 5 etxola-hondo
ERDIKOSAROI: 4 etxola-hondo
PERUSAROI: 4 etxola-hondo
LASKAOLATZA: 6 etxola-hondo

Elementu hauek guztiak Neolito arotik gure garaira arte ondoz ondo etorririko aldiei dagozkie kronologikoki, gutxi gora-behera 6.000 urtetan garatzen den bilakaeran, eta Gipuzkoan modu guztiz bereizi batez eskaintzen du erromatarren garaia, antzinaroa eta Goi Erdia Aroa, Brontze eta Burdin Aroetako, Behe Erdi Aroko eta Behe Erdi Aro osteko erregistroak ahantzi gabe, lotzeko kate-mailaren segida.

Gipuzkoako kultura ondareak burdinola hidraulikoetan du bere ezaugarri adierazleetako bat. Hala eta guztiz ere, guztiz berria da irizpide hau; urte gutxi dira monumentuaren izaera aitortzen zaienetik, eta Agorregi izan da kontzepzio honen aurrean aldaketa bat izateko elementurik eraginkorrenetako bat.

Izan ere, Agorregiko burdinolan aplikatutako ikerketa prozesua da Gipuzkoako testigantza paleosiderurgikoei ondare balio handiagoa emateko fenomenoaren eragile nagusia. Hasiera batean, 1985. urte aldera, hondakinak ezagutzeko eta interpretatzeko azterketa estrategia bat planteatu behar izan zen, eta ondorioz, beste burdinoletan ere isla izan zuten lanak eraman ziren aurrera. Honenbestez, 1987. urterako prest genuen aurreneko hurbilketa bat, eta bertan lurraldeko burdinolen egituren eta antolakuntzaren oinarrizko ereduak jaso ziren. Geroago, 1987 eta 1989 bitartean, aurrekaririk ez zuen katalogazio plan batean zehaztutako ereduak aplikatu ziren, eta kontserbatutako finkamenduetako aztarna arkeologikoak kokatu eta zerrendara jaso ziren. Miaketa lan honen emaitzak berriro ere aplikatu ziren Agorregi berreraikitzeko programan. 1991ean amaitutzat eman zen programa burdinola martxan jarrita, eta bi urte geroago amaitu zen Gipuzkoako burdinola hidraulikoen katalogoaren bertsio osoa. Berehala ekin zitzaion lanaldi berri bati, esperimentazioari emana. Hasiera batean, berreraikitako makineria aztertu eta doitu zen, eta gero burdinolen jarduteko moldeak aztertzeari ekin zitzaion. Gisa honetan Europako ikerketa arkeometalurgikoaren ildo berrienekin egin dugu bat, eta helburuen artean burdinaren historia ezagutzeko interes orokorreko kontuak aurreikusten dira.

Esperimentazio lanak Agorregiko burdinolan (Aia)

Aztarnategi arkeologikoetako animalia hondakinen azterketa du helburu Arkeozoologiak, baina, animalia hondakinen azterketak horretarako bide ematen duen heinean, aspaldiko giza komunitateen portaeraren eta inguruaren xehetasunak zehaztea du helburu nagusi. Arkeolanen aldetik, Irungo Santiago kalean 1992. urtean eta Tadeo Murgia kalean 1998. urtean bideratutako indusketak izan dira animalia hezurren bolumen handiak eskaini dituztenak , eta oso lagungarriak gertatu dira Oiasson nola elikatzen ziren jakiteko azterketaren nondik norakoak zehazteko orduan. Hondakinen azterketa arkeozoologikoak agerian utzi du antolatutako abel hazkuntza egon bazegoena, batez ere hiru espezie hauena, behi, txerri eta ardiena, animalia izaerako proteinen oinarri osatzen zutenak. Gainera, zaldi, txakur, erbi, orein eta oiloak agertzen dira. Aurreneko bi kasuetan, hezur bakar batek ez du haragia bereizi izanagatik arrastorik ageri, eta hortaz, ez zuten elikagai bezala erabiliko. Ehizakiaren emaitzak diren piezak, esaterako oreinak, oso-oso gutxi ageri dira. Era berean, molusku eta arrain hondakin ugari bildu dira, dietaren osagai gisa arrantza eta marisko biltze lanetan aritzen zirela adierazten digutenak.